Από την Ουκρανία και το Σουδάν μέχρι τη Γάζα, τον Λίβανο, το Ιράν και τη Βενεζουέλα, οι άνθρωποι ζουν σε καθεστώς πολέμου, με βομβαρδισμούς, κατοχή, στρατιωτικοποίηση ή πολιτική βία. Φυσικά, οι επιπτώσεις φτάνουν πολύ μακρύτερα από τις γραμμές του μετώπου. Σπίτια, νοσοκομεία, δίκτυα ηλεκτροδότησης, συστήματα ύδρευσης, καλλιεργήσιμες εκτάσεις και ακτές βρίσκονται στον ίδιο κύκλο καταστροφής. Οι πόλεμοι και οι συγκρούσεις λοιπόν δεν αποτελούν μόνο μια ανθρώπινη τραγωδία αλλά και μια περιβαλλοντική, που επηρεάζει την καθημερινότητα και τον βιοπορισμό των ανθρώπων, τη δημόσια υγεία, τα οικοσυστήματα και το κλίμα – κι όλα αυτά μπορούν να διαρκέσουν για δεκαετίες.
Όπως όλοι οι πόλεμοι, έτσι και η σύγκρουση στη Μέση Ανατολή θα αφήσει πίσω μια τοξική κληρονομιά
Ο πόλεμος δεν σκοτώνει μόνο ανθρώπους και δεν καταστρέφει μόνο σπίτια. Προκαλεί καταστροφές στα συστήματα που καθιστούν τη ζωή εφικτή, όπως τα δίκτυα ύδρευσης, τις εγκαταστάσεις επεξεργασίας λυμάτων, τις καλλιεργήσιμες εκτάσεις, τα λιμάνια, τις αποθήκες καυσίμων και τις υποδομές ηλεκτρισμού. Αφήνει πίσω του ρυπασμένο αέρα, μολυσμένο έδαφος και μη ασφαλές νερό, πολύ μετά αφού τελειώσουν οι μάχες. Μέσα από τις πρόσφατες συγκρούσεις, οι έρευνες δείχνουν το ίδιο μοτίβο: πυρκαγιές, τοξικά συντρίμμια, κατεστραμμένες υποδομές υγιεινής, διαλυμένα συστήματα δημόσιας υγείας και οικοσυστήματα που δύσκολα ανακάμπτουν. Αυτή η περιβαλλοντική ζημιά είναι ένας από τους τρόπους με τους οποίους ο πόλεμος αναδιαμορφώνει την καθημερινή ζωή.
Στο Ιράν, μέσα σε λίγες μόλις ημέρες από τα πρώτα πλήγματα ΗΠΑ-Ισραήλ, η ίδια η ενέργεια μετατράπηκε σε άμεσο πεδίο μάχης, καθώς οι επιθέσεις και οι αντεπιθέσεις στόχευσαν υποδομές ορυκτών καυσίμων. Το Στενό του Ορμούζ έγινε σημείο άκρως επικίνδυνο, με δεκάδες τάνκερ που μετέφεραν δισεκατομμύρια λίτρα πετρελαίου να παγιδεύονται στον Περσικό Κόλπο, αυξάνοντας απότομα τον κίνδυνο πετρελαιοκηλίδας. Μάλιστα, το γερμανικό γραφείο της Greenpeace προειδοποίησε ότι μια και μόνο πετρελαιοκηλίδα στον Κόλπο θα μπορούσε να έχει ολέθριες συνέπειες για τους ανθρώπους, τα ζώα, τα φυτά και τα εύθραυστα θαλάσσια οικοσυστήματα της περιοχής (όπως τους κοραλλιογενείς υφάλους, τα μαγκρόβια δάση και τα λιβάδια Ποσειδωνίας) για δεκαετίες. Η περιβαλλοντική απειλή πάει χέρι-χέρι με ένα ενεργειακό σύστημα που συγκεντρώνει τον κίνδυνο σε ελάχιστες, εξαιρετικά εύφλεκτες και εξαιρετικά ρυπογόνες εγκαταστάσεις.
Στη Γάζα, αναλύσεις της Greenpeace ανέδειξαν τις σοβαρές ζημιές της επίθεσης του Ισραήλ στο νερό, την υγιεινή, τις καλλιεργήσιμες εκτάσεις και την αλιεία, ενώ οι εκτιμήσεις λένε ότι οι πρώτες 120 ημέρες του πολέμου παρήγαγαν περισσότερους από μισό εκατομμύριο τόνους διοξειδίου του άνθρακα. Αυτός ο συνδυασμός βομβαρδισμών, κατάρρευσης υποδομών και ρύπανσης καθιστά έναν τόπο πολύ πιο δύσκολο να κατοικηθεί, λιγότερο υγιή και λιγότερο ανθεκτικό στην κλιματική κρίση.
Το Σουδάν αποτελεί ένα ακόμα τρανταχτό παράδειγμα: έρευνα από το Παρατηρητήριο Συγκρούσεων και Περιβάλλοντος (CEOBS) δείχνει πώς ο πόλεμος οδηγεί στην αποψίλωση των δασών, την παρακμή της γεωργίας, τη βιομηχανική ρύπανση και την κατάρρευση των συστημάτων υγείας και υγιεινής, υπονομεύοντας την πρόσβαση των ανθρώπων σε τρόφιμα, νερό και ενέργεια.
Ο πόλεμος έχει και ένα τεράστιο κλιματικό κόστος. Ερευνητές που επικαλείται το CEOBS εκτιμούν ότι οι στρατιωτικές δραστηριότητες ευθύνονται για περίπου το 5,5% των παγκόσμιων εκπομπών αερίων του θερμοκηπίου, ενώ οι συγκρούσεις προσθέτουν ακόμη περισσότερες εκπομπές μέσω των πυρκαγιών, της χρήσης καυσίμων, της ανοικοδόμησης και της απώλειας ανθεκτικών δημόσιων υποδομών.
Το περιβαλλοντικό κόστος του πολέμου είναι, επομένως, διπλό: το άμεσο κόστος, αλλά και το συσσωρευτικό: ο πόλεμος καταστρέφει τα οικοσυστήματα τη στιγμή που συμβαίνει. Ταυτόχρονα όμως, εξασθενεί την ικανότητα των κοινωνιών να αντιμετωπίσουν τα ακραία φαινόμενα (καύσωνα, ξηρασία, πλημμύρες), τη μακροχρόνια ρύπανση και την απώλεια σοδειάς πολύ μετά αφού τελειώσει.
Η ιστορία δείχνει ότι η ζημιά διαρκεί για δεκαετίες
Κατά τη διάρκεια του πολέμου στο Βιετνάμ, οι δυνάμεις των ΗΠΑ ψέκασαν σχεδόν 80 εκατομμύρια λίτρα ζιζανιοκτόνων (όπως του περίφημου “Agent Orange”) για να πέσουν τα φύλλα από τα δέντρα και να μην μπορούν να κρυφτούν οι Βιετκόνγκ, επηρεάζοντας περίπου 2,9 εκατομμύρια στρέμματα γης και αφήνοντας το έδαφος, το νερό και την τροφική αλυσίδα γεμάτα διοξίνες για δεκαετίες. Στο Ιράκ, το Πρόγραμμα των Ηνωμένων Εθνών για το Περιβάλλον (UNEP) και μεταγενέστερες έρευνες πεδίου προειδοποίησαν για μακροπρόθεσμα περιβαλλοντικά προβλήματα και κινδύνους για την υγεία που συνδέονται με τη μόλυνση από απεμπλουτισμένο ουράνιο και άλλα τοξικά κατάλοιπα πολέμου. Αυτές οι παλαιότερες συγκρούσεις έχουν σημασία, γιατί αποδεικνύουν ότι η περιβαλλοντική καταστροφή ενός πολέμου δεν τελειώνει μαζί με τον πόλεμο, αλλά δεκαετίες αργότερα – αν τελειώσει.
Το συμπέρασμα, από το Βιετνάμ και το Ιράκ ως τη Γάζα και την Ουκρανία, είναι απλό: ο πόλεμος μολύνει τις ίδιες τις συνθήκες για ζωή. Υποβαθμίζει τη γη, το νερό, τον αέρα και την υγεία με τρόπους που μπορούν να καθορίσουν τις ζωές των ανθρώπων για γενιές, ειδικά όταν μιλάμε για χημικά, πετρέλαιο, κινδύνους ραδιενέργειας και κατεστραμμένες δημόσιες υποδομές.
Η Ουκρανία δείχνει το περιβαλλοντικό κόστος του πολέμου
Η Ουκρανία έκανε το κόστος αυτό ασυνήθιστα ορατό. Το γραφείο της Greenpeace σε Κεντρική και Ανατολική Ευρώπη, μαζί με την ουκρανική οργάνωση Ecoaction, δημιούργησαν έναν χάρτη περιβαλλοντικών καταστροφών βασισμένο σε σχεδόν 900 καταγεγραμμένες περιπτώσεις. Οι 30 από τις πιο σοβαρές επαληθεύτηκαν μέσω δορυφορικών εικόνων, αποδεικνύοντας πώς η παράνομη εισβολή της Ρωσίας έχει καταστρέψει τη γη, τους βιοτόπους, το νερό και τον αέρα. Η τεκμηρίωση αυτής της καταστροφής είναι απαραίτητη όχι μόνο για την απόδοση ευθυνών, αλλά και για τον σχεδιασμό της ανοικοδόμησης και της αποκατάστασης της φύσης.
Ο χάρτης αυτός αναδεικνύει το εύρος της περιβαλλοντικής ζημιάς που προκαλεί ο πόλεμος. Τα πλήγματα από πυραύλους προκαλούν δασικές πυρκαγιές. Οι βιομηχανικές εγκαταστάσεις παρουσιάζουν διαρροές τοξικών ουσιών. Οι βομβαρδισμοί μολύνουν το έδαφος και το νερό. Η ναρκοθετημένη ή κατεχόμενη γη γίνεται επικίνδυνη για καλλιέργεια, αποκατάσταση ή ακόμα και για απλή πρόσβαση. Η Ουκρανία δείχνει επίσης πώς ο πόλεμος μεγεθύνει και εργαλειοποιεί τους περιβαλλοντικούς κινδύνους των πυρηνικών υποδομών. Τα γραφεία της Greenpeace στην Ουκρανία αλλά και στην Κεντρική και Ανατολική Ευρώπη έχουν προειδοποιήσει επανειλημμένα ότι η ρωσική κατοχή του πυρηνικού σταθμού της Ζαπορίζια (του μεγαλύτερου πυρηνικού σταθμού στην Ευρώπη) έχει δημιουργήσει μια διαρκή κρίση πυρηνικής ασφάλειας.
Τα πυρηνικά εργοστάσια έχουν σχεδιαστεί για σταθερές συνθήκες λειτουργίας και όχι για κατοχή, στρατιωτικοποίηση ή για επαναλαμβανόμενες απειλές κατά των συστημάτων ψύξης, του προσωπικού και της εξωτερικής παροχής ρεύματος. Το παράδειγμα της Ζαπορίζια δείχνει πώς ο πόλεμος μπορεί να μετατρέψει μια κρίσιμη υποδομή σε μια δυνητική περιβαλλοντική καταστροφή, με συνέπειες που σε έκταση και σε διάρκεια θα έφταναν πολύ, πολύ μακρύτερα. Η περιβαλλοντική ζημιά που προκαλείται από τον πόλεμο δεν είναι μόνο συνέπεια της σύγκρουσης. Διαμορφώνεται από τα ενεργειακά συστήματα που βασίζονται στα ορυκτά καύσιμα και τα οποία τροφοδοτούν τις σύγχρονες οικονομίες.
Το πετρέλαιο και το αέριο πυροδοτούν πολέμους και επιδεινώνουν τις επιπτώσεις τους στο περιβάλλον
Το πετρέλαιο και το αέριο βρίσκονται στο επίκεντρο των συγκρούσεων. Τα έσοδα από το πετρέλαιο και το αέριο χρηματοδοτούν τις πολεμικές μηχανές αυταρχικών ηγετών, ενώ ο έλεγχος των αγωγών, των λιμανιών, των τάνκερ και των στρατηγικών σημείων διέλευσής τους συμβάλλει στην ίδια τη δημιουργία των γεωπολιτικών αντιπαραθέσεων. Όταν η παγκόσμια οικονομία εξαρτάται από συγκεντρωτικούς, εύφλεκτους πόρους, οι επιθέσεις σε αποθήκες, διυλιστήρια, τάνκερ ή ναυτιλιακές οδούς δεν διαταράσσουν απλά το εμπόριο: απειλούν ταυτόχρονα τα θαλάσσια οικοσυστήματα, τη δημόσια υγεία και την οικονομική σταθερότητα.
Αυτό εξηγεί γιατί οι συγκρούσεις γύρω από υποδομές ορυκτών καυσίμων μετατρέπονται τόσο συχνά σε οικολογικές καταστάσεις έκτακτης ανάγκης. Κατά τη διάρκεια του Πολέμου του Κόλπου το 1991, οι φλεγόμενες πετρελαιοπηγές του Κουβέιτ μαύρισαν τους ουρανούς και μόλυναν το έδαφος και το νερό σε μαζική κλίμακα – με τη μόλυνση να υφίσταται ακόμα στην περιοχή.
Τα ορυκτά καύσιμα δεν επιδεινώνουν τη ζημιά μόνο αφού ξεκινήσουν οι μάχες. Μπορούν επίσης να διαμορφώσουν τα κίνητρα και τα παιχνίδια εξουσίας που καθιστούν μια σύγκρουση πιο πιθανή εξαρχής. Η παράνομη στρατιωτική δράση του Προέδρου Τραμπ κατά της Βενεζουέλας συνδέθηκε με τον έλεγχο της πετρελαιοβιομηχανίας της χώρας, αφού ο ίδιος δήλωσε ότι οι ΗΠΑ θα είχαν “πολύ ισχυρή ανάμειξη” στον πετρελαϊκό τομέα της χώρας. Να θυμίσουμε ότι η Βενεζουέλα κατέχει τα μεγαλύτερα αποδεδειγμένα αποθέματα αργού πετρελαίου στον κόσμο.
Ένας κόσμος οργανωμένος γύρω από το πετρέλαιο και το αέριο καθιστά τις κοινωνίες και τα οικοσυστήματα αναλώσιμα, στον βωμό του στρατηγικού ελέγχου και του κέρδους. Γι’ αυτό, οι περιβαλλοντικές συνέπειες του πολέμου είναι αλληλένδετες με τον τρόπο που λειτουργεί η αγορά του πετρελαίου και του αερίου.
Οι ανανεώσιμες πηγές ενέργειας είναι επιτακτική ανάγκη για την ασφάλεια
Δεν υπάρχει ηλιακό φως που να εγκλωβίζεται στο Στενό του Ορμούζ, ούτε άνεμος που να κρατείται όμηρος σε μια διαδρομή τάνκερ. Οι αποκεντρωμένες ανανεώσιμες πηγές ενέργειας είναι πιο δύσκολο να βομβαρδιστούν ή να αποκλειστούν σε σχέση με τα τεράστια κοιτάσματα πετρελαίου, τους αγωγούς και τους κεντρικούς θερμοηλεκτρικούς σταθμούς. Ένα αποκεντρωμένο δίκτυο με φωτοβολταϊκά στις στέγες, μπαταρίες, τοπικά δίκτυα και μέτρα ενεργειακής απόδοσης μπορεί να βοηθήσει νοσοκομεία, σχολεία και σπίτια να συνεχίσουν να λειτουργούν, ακόμη και όταν οι εθνικές υποδομές δέχονται επίθεση ή οι εισαγωγές καυσίμων διακόπτονται.
Γι’ αυτό, η ενεργειακή μετάβαση είναι ταυτόχρονα και στρατηγική ασφάλειας και ανθεκτικότητας. Οι χώρες που παράγουν τη δική τους ενέργεια από τον ήλιο και τον άνεμο είναι λιγότερο ευάλωτες σε ναυτιλιακούς αποκλεισμούς, σε σκαμπανεβάσματα των τιμών καυσίμων και σε πολιτικούς εκβιασμούς που συνδέονται με τις εισαγωγές πετρελαίου και αερίου. Οι τοπικές ανανεώσιμες πηγές ενέργειας δεν μπορούν να σταματήσουν έναν πόλεμο, αλλά μπορούν να μειώσουν την ισχύ των καρτέλ ορυκτών καυσίμων, να διατηρήσουν τις βασικές υπηρεσίες σε λειτουργία και να περιορίσουν την περιβαλλοντική ζημιά που προκύπτει από την υπεράσπιση κεντρικών, εύφλεκτων υποδομών.
Ο πόλεμος και οι συγκρούσεις δεν σκοτώνουν μόνο ανθρώπους. Δηλητηριάζουν το νερό, καταστρέφουν το έδαφος, μολύνουν τον αέρα και διαλύουν τα συστήματα που καθιστούν εφικτή την καθημερινή ζωή. Η ανάδειξη αυτής της καταστροφής έχει σημασία, διότι η ειρήνη δεν είναι μόνο η απουσία βομβαρδισμών, αλλά η δυνατότητα να ζεις σε μια ασφαλή, υγιή και κατοικήσιμη γη, κάτι που πλέον αναγνωρίζεται επίσημα ως το ανθρώπινο δικαίωμα σε ένα καθαρό, υγιές και βιώσιμο περιβάλλον.
Η απεξάρτηση από τα ορυκτά καύσιμα μπορεί να βοηθήσει ώστε αυτό το μέλλον να γίνει πιο εφικτό, μειώνοντας τόσο την περιβαλλοντική βλάβη όσο και τις επικίνδυνες εξαρτήσεις οι οποίες πολύ συχνά εντείνουν τις συγκρούσεις.
