Η τελευταία ενεργειακή κρίση δείχνει, για άλλη μια φορά, πόσο εκτεθειμένος παραμένει ο κόσμος στα ορυκτά καύσιμα. Οι τιμές εκτοξεύτηκαν μέσα σε λίγες μέρες, οι διάδρομοι εφοδιασμού περιορίστηκαν και τα νοικοκυριά ένιωσαν τον αντίκτυπο σχεδόν αμέσως.
Αυτή η κρίση δεν ξεκίνησε σε μια αίθουσα χρηματιστηριακών συναλλαγών – ξεκίνησε με έναν πόλεμο.
Ο πόλεμος στη Μέση Ανατολή είναι, πρώτα απ' όλα, μια ανθρωπιστική τραγωδία. Αλλά αποκαλύπτει επίσης ένα γνωστό μοτίβο: ο κόσμος πληρώνει επανειλημμένα για τα ορυκτά καύσιμα – στα βενζινάδικα, μέσω της οικονομικής αστάθειας και μέσω μιας κλιματικής κρίσης που γίνεται πιο σοβαρή με κάθε χρόνο που περνά.
Όπως σημείωσε αυτή την εβδομάδα η βρετανική Επιτροπή για την Κλιματική Αλλαγή, η επίτευξη κλιματικής ουδετερότητας θα κόστιζε λιγότερο από μία μόνο απότομη αύξηση της τιμής των ορυκτών καυσίμων. Ωστόσο, όταν διακόπτεται η προμήθεια ορυκτών καυσίμων, ο κλονισμός εξαπλώνεται παντού. Επομένως, πρέπει να θέσουμε το δύσκολο ερώτημα: γιατί παραμένουμε δεμένοι σε ένα σύστημα που είναι τόσο εύθραυστο;
Ένα εύθραυστο σύστημα
Το παγκόσμιο ενεργειακό σύστημα παραμένει επικίνδυνα ευάλωτο. Τα Στενά του Ορμούζ – ένας από τους σημαντικότερους πετρελαϊκούς διαδρόμους παγκοσμίως – είναι πλέον μπλοκαρισμένος, απειλώντας τη μεγαλύτερη πτώση εφοδιασμού στην ιστορία. Ήδη, 95 χώρες είδαν τις τιμές της βενζίνης να εκτινάσσονται μέσα στις πρώτες εβδομάδες της σύγκρουσης. Το υψηλότερο κόστος ενέργειας ωθεί στη συνέχεια προς τα πάνω τις τιμές των τροφίμων, των μεταφορών και των αγαθών παντού.
Η διέξοδος
Ωστόσο, αυτή η κρίση δείχνει και κάτι άλλο: μια «ράμπα εξόδου». Όπως αναφέρει ο Γενικός Γραμματέας του ΟΗΕ António Guterres σε ανάρτησή του στο LinkedIn, ο ταχύτερος δρόμος προς την ενεργειακή ασφάλεια και σταθερότητα δεν είναι η αύξηση της εξόρυξης υδρογονανθράκων – είναι η επιτάχυνση της ανάπτυξης των ανανεώσιμων πηγών ενέργειας. Για δεκαετίες, η εξάρτηση από τα ορυκτά καύσιμα σήμαινε εξάρτηση από την αστάθεια, είπε. Σήμερα όμως, «η ανανεώσιμη ενέργεια δεν ήταν ποτέ φθηνότερη, πιο προσιτή ή πιο επεκτάσιμη. Οι πόροι της εποχής της καθαρής ενέργειας δεν μπορούν να αποκλειστούν ή να χρησιμοποιηθούν ως όπλα. Δεν υπάρχουν απότομες αυξήσεις τιμών για το φως του ήλιου και δεν υπάρχουν εμπάργκο στον άνεμο.»
Κυρίως, το κόστος τους δεν εκτινάσσεται όταν ξεκινά μια σύγκρουση.
Σε στιγμές κρίσης, οι κυβερνήσεις συχνά σπεύδουν να εξασφαλίσουν περισσότερο άνθρακα, πετρέλαιο ή φυσικό αέριο. Μπορεί να φαίνεται ως η πιο γρήγορη λύση, αλλά η επέκταση της προσφοράς ορυκτών καυσίμων μόνο επιδεινώνει τους ίδιους κινδύνους από τους οποίους προσπαθούμε να ξεφύγουμε.
Οι αγορές αερίου είναι ευαίσθητες στις γεωπολιτικές αναταραχές, εξαρτώνται σε μεγάλο βαθμό από μια μικρή ομάδα εξαγωγέων και εκτίθενται σε συγκρούσεις κατά μήκος των ναυτιλιακών διαδρομών. Μια μόνο κατεστραμμένη εγκατάσταση μπορεί να προκαλέσει εκτόξευση των τιμών παγκοσμίως, και οι προϋπολογισμοί και τα νοικοκυριά απορροφούν το πλήγμα.
Τι σημαίνει ασφάλεια στις μέρες μας
Το παλιό μοντέλο ενεργειακής ασφάλειας, βασισμένο στα αποθέματα πετρελαίου και τη στρατιωτική προστασία, δεν ταιριάζει πλέον στον σημερινό κόσμο. Η σύγχρονη ασφάλεια σημαίνει σταθερές τιμές, καθαρότερο αέρα και εγχώρια ενέργεια ανθεκτική στις παγκόσμιες κρίσεις. Εάν οι κυβερνήσεις χρησιμοποιούν την «ασφάλεια» ως δικαιολογία για την κατασκευή περισσότερων υποδομών ορυκτών καυσίμων, ο κόσμος θα εγκλωβιστεί σε δεκαετίες εκπομπών και επιδεινούμενων κλιματικών επιπτώσεων. Εάν την ορίσουν διαφορετικά – ως σταθερότητα, προσιτότητα και καθαρή ενέργεια – οι ανανεώσιμες πηγές ενέργειας αναδεικνύονται ως η προφανής επιλογή.
Η κλιματική κρίση αποδεικνύει το επιχείρημα
Υπάρχει ένας ακόμη λόγος για τον οποίο η εποχή των ορυκτών καυσίμων γίνεται αβάσιμη. Η κλιματική κρίση ήδη υπονομεύει την οικονομική σταθερότητα, τη δημόσια υγεία και την παγκόσμια ασφάλεια. Οι εκπομπές από την καύση άνθρακα, πετρελαίου και φυσικού αερίου είναι μακράν ο μεγαλύτερος παράγοντας της υπερθέρμανσης του πλανήτη, ενώ η εξόρυξη και οι υποδομές καταστρέφουν τα οικοσυστήματα και ωθούν τη φύση στο όριο.
Η θέση του WWF είναι σαφής: για να παραμείνει εφικτό το όριο των 1,5 °C απαιτείται πλήρης παγκόσμια κατάργηση των ορυκτών καυσίμων – με σαφή χρονοδιαγράμματα και πολιτικές – και όχι μετατόπιση της παραγωγής από έναν ρυπογόνο προμηθευτή σε άλλον.
Το ζήτημα δεν αφορά μόνο το κλίμα. Η μείωση της εξόρυξης ορυκτών καυσίμων ανακουφίζει την ανελέητη πίεση που ασκείται στη φύση. Κάθε νέο πηγάδι, ορυχείο ή αγωγός κατακερματίζει τα οικοσυστήματα και ωθεί τα είδη πιο κοντά στο χείλος του γκρεμού. Η μείωση των ορυκτών καυσίμων δεν περιορίζει απλώς τις εκπομπές – δίνει στη φύση και την άγρια ζωή χώρο για να ανακάμψουν.
Η μείωση των ορυκτών καυσίμων περιορίζει την καταστροφή.
Ο δρόμος που έχουμε μπροστά μας
Σταδιακή κατάργηση των ορυκτών καυσίμων δεν σημαίνει να τα σταματήσουμε όλα από τη μια μέρα στην άλλη. Σημαίνει να επιλέξουμε μια κατεύθυνση απεξάρτησης, αλλά άμεσα να τερματίσουμε την επέκταση που μας απομακρύνει από τον στόχο.
Γι' αυτό η επερχόμενη διάσκεψη της Σάντα Μάρτα – η πρώτη παγκόσμια συνάντηση αφιερωμένη στη μετάβαση μακριά από τα ορυκτά καύσιμα – έρχεται σε μια τόσο κρίσιμη στιγμή. Η διάσκεψη θα πραγματοποιηθεί στην Κολομβία από τις 24 έως τις 29 Απριλίου, με περισσότερες από 60 χώρες να έχουν προσκληθεί να συμμετάσχουν. Η διάσκεψη προσφέρει στις κυβερνήσεις μια σπάνια ευκαιρία να αντιμετωπίσουν από κοινού αυτή την πραγματικότητα και να αναγνωρίσουν ότι η εποχή της επέκτασης των ορυκτών καυσίμων τελειώνει.
Η διεθνής κοινότητα και τα κράτη ειδικότερα πρέπει να αξιοποιήσουν τη συνάντηση για να συντονιστούν σχετικά με τα βασικά στοιχεία ενός δεσμευτικού πλαισίου: την αναχαίτηση κάθε επέκτασης, τον καθορισμό χρονοδιαγραμμάτων σταδιακής κατάργησης και την αύξηση της χρηματοδότησης για μια δίκαιη μετάβαση.
Μπορούν να το κάνουν με σιγουριά. Μόνο το 2025, η ανανεώσιμη ενέργεια ξεπέρασε τα 5.800 γιγαβάτ, παρήγαγε το 34% της παγκόσμιας ηλεκτρικής ενέργειας, ενώ η ηλιακή ενέργεια αντιπροσώπευε σχεδόν το 80% της νέας ανανεώσιμης δυναμικότητας. Η καθαρή ενέργεια δεν είναι πλέον αναδυόμενη – επιταχύνεται.
Όπως είπε ο Γκουτέρες: κάθε αιολικό πάρκο, μπαταρία και αντλία θερμότητας είναι ένα βήμα προς την ενέργεια που δεν μπορεί να εμποδιστεί.
Όχι άλλες δικαιολογίες
Αυτή η κρίση πρέπει να βάλει τέλος στις δικαιολογίες. Οι ηγέτες στη Σάντα Μάρτα – και παντού – πρέπει να συμφωνήσουν να σταματήσουν νέα έργα άνθρακα, πετρελαίου και φυσικού αερίου, να ορίσουν σταθερές ημερομηνίες για τη σταδιακή κατάργησή τους, να αυξήσουν τις ανανεώσιμες πηγές ενέργειας, να ηλεκτροδοτήσουν τα σπίτια και τις μεταφορές και να υποστηρίξουν τους εργαζόμενους και τις κοινότητες μέσω μιας δίκαιης μετάβασης.
Αυτή είναι η στιγμή για να χτιστεί η «ράμπα εξόδου». Αν οι κυβερνήσεις την αξιοποιήσουν, η Σάντα Μάρτα μπορεί να προσφέρει περισσότερα από απλές δηλώσεις. Μπορεί να ξεκινήσει μια συμμαχία πρωτοπόρων, να δρομολογήσει τη διαδικασία καθορισμού μιας παγκόσμιας πορείας κατάργησης των ορυκτών καυσίμων και να διαμορφώσει ένα κοινό όραμα για έναν καθαρότερο, ασφαλέστερο και σταθερότερο κόσμο.
Η διάσκεψη στη Σάντα Μάρτα μπορεί να είναι το σημείο εκκίνησης αυτής της προσπάθειας.
