Σύμφωνα με την έκθεση «Η Κατάσταση της Αλιείας στη Μεσόγειο και τη Μαύρη Θάλασσα 2025» (The State of Mediterranean and Black Sea Fisheries 2025), σχεδόν οι μισοί αλιείς μικρής κλίμακας (47%) είναι άνω των 40 ετών, ενώ μόλις το 17% είναι κάτω των 25 ετών. Η ανανέωση των γενεών αποτελεί μεγάλη πρόκληση. Σε πολλές χώρες της περιοχής, οι νέοι δεν ασχολούνται με τον κλάδο – και όταν το κάνουν, πολλοί δυσκολεύονται να παραμείνουν. Το ζήτημα δεν αφορά την έλλειψη κινήτρων αλλά τη βιωσιμότητα, γεγονός που εγείρει σοβαρές ανησυχίες για τη μακροπρόθεσμη ανθεκτικότητα των παράκτιων κοινοτήτων.
Στο πρόσφατο Φόρουμ Αλιέων Μικρής Κλίμακας (SSF Forum) με τίτλο «Ενδυναμώνοντας την επόμενη γενιά: συμμετοχή των νέων στην αλιεία μικρής κλίμακας», που διοργανώθηκε στην Αθήνα από τη Γενική Επιτροπή Αλιείας για τη Μεσόγειο (GFCM) του Οργανισμού Τροφίμων και Γεωργίας των Ηνωμένων Εθνών (FAO), με την υποστήριξη του WWF Ελλάς και του Μεσογειακού γραφείου του WWF, οι συμμετέχοντες συζήτησαν τις προκλήσεις που αντιμετωπίζει ο κλάδος. Οι νέοι εμφανίζονται ολοένα και πιο διστακτικοί να εισέλθουν στο επάγγελμα λόγω των δύσκολων συνθηκών εργασίας, της οικονομικής αβεβαιότητας, της αύξησης του κόστους, των σύνθετων κανονισμών και της περιορισμένης πρόσβασης σε χρηματοδότηση.
Η αλιεία σήμερα δεν σημαίνει μόνο σύνδεση με τη θάλασσα. Σημαίνει διαχείριση μιας επιχείρησης υπό πίεση, με μειωμένα περιθώρια κέρδους και αυξανόμενες διοικητικές απαιτήσεις. «Δεν είμαστε μόνο αλιείς. Διαχειριζόμαστε μια επιχείρηση με επενδύσεις, κινδύνους και ευθύνες», δήλωσε ο 37χρονος Μιγκέλ Άνχελ Μερκάντ Σιρέρ από την Cala Ratjada, στις Βαλεαρίδες Νήσους της Ισπανίας. «Οι νέοι δεν θα εισέλθουν στον κλάδο αν η αλιεία δεν μπορεί να εγγυηθεί μια αξιοπρεπή ζωή». Οι χαμηλές προοπτικές εισοδήματος υπονομεύουν περαιτέρω την ελκυστικότητα της αλιείας μικρής κλίμακας για τις νεότερες γενιές.
Χωρίς στοχευμένη δράση, η αλιεία κινδυνεύει να χάσει εργατικό δυναμικό, με συνεπακόλουθες επιπτώσεις σε πολιτιστική κληρονομιά, παραδοσιακή γνώση και κοινωνική συνοχή.
Διαδικαστικά και γραφειοκρατικά εμπόδια και πρόσβαση σε χρηματοδοτική στήριξη
Η διοικητική πολυπλοκότητα παραμένει σημαντικός αποτρεπτικός παράγοντας για τους νέους. Η αδειοδότηση, η νηολόγηση σκαφών, οι υποχρεωτικές αναφορές προόδου και οι διαδικασίες συμμόρφωσης είναι συχνά δύσκολες, χρονοβόρες και δαπανηρές. Η πρόσβαση σε χρηματοδοτική στήριξη αποτελεί ένα ακόμη βασικό εμπόδιο, καθώς τα υψηλά επενδυτικά κόστη επιβαρύνονται από αυστηρά κριτήρια επιλεξιμότητας.
Πολλοί συμμετέχοντες στο SSF Forum υπογράμμισαν ότι το σωρευτικό βάρος των διοικητικών και ελεγκτικών απαιτήσεων ασκεί σημαντική πίεση στους αλιείς μικρής κλίμακας, ιδίως στους νέους, και ενδέχεται να αποθαρρύνει τη συμμετοχή στον κλάδο και τη μακροπρόθεσμη παραμονή στο επάγγελμα.
«Οι κανόνες συχνά θεσπίζονται μακριά από τη θάλασσα, χωρίς κατανόηση της καθημερινής πραγματικότητας», δήλωσε ο 38χρονος Σταύρος Νανίδης από την Ελλάδα.
Διασφάλιση θεμιτού ανταγωνισμού
Η παράνομη, αδήλωτη και ανεξέλεγκτη αλιεία δημιουργεί αθέμιτο ανταγωνισμό, στρεβλώνει τις αγορές και υπονομεύει τις προσπάθειες βιωσιμότητας. Σε αυτήν περιλαμβάνεται και η ερασιτεχνική αλιεία, η οποία συχνά επικαλύπτεται περισσότερο με την αλιεία μικρής κλίμακας όσον αφορά τις αλιευτικές περιοχές και τα στοχευόμενα είδη, καθιστώντας τις επιπτώσεις της ιδιαίτερα ορατές και έντονα αισθητές από τους επαγγελματίες αλιείς μικρής κλίμακας.
Η πώληση αδήλωτων αλιευμάτων χωρίς φορολόγηση ή ιχνηλασιμότητα αποδυναμώνει τα μέσα διαβίωσης και διαβρώνει την εμπιστοσύνη στη διακυβέρνηση της αλιείας. Απαιτείται, συνεπώς, σαφές και αποτελεσματικό πλαίσιο για την αδειοδότηση, την αναφορά αλιευμάτων, την ιχνηλασιμότητα και τη συμμόρφωση σε όλες τις αλιευτικές δραστηριότητες, σε συνδυασμό με ισχυρότερη και πιο εναρμονισμένη επιβολή του νόμου, ώστε να διασφαλιστεί η δικαιοσύνη και να προστατευθούν οι επαγγελματικές κοινότητες αλιείας μικρής κλίμακας.
Ψηφιοποίηση: ευκαιρίες, δεξιότητες και συμπερίληψη
Τα ψηφιακά εργαλεία (π.χ. ηλεκτρονική αναφορά αλιευμάτων, συστήματα παρακολούθησης σκαφών, πλατφόρμες δεδομένων) προσφέρουν ευκαιρίες για βελτίωση της διαφάνειας, της ασφάλειας και της διαχείρισης. Ωστόσο, η ψηφιοποίηση εισάγει και νέες προκλήσεις.
«Οι ψηφιακές δεξιότητες δεν είναι πλέον προαιρετικές», δήλωσε ο 26χρονος Ντίνο Μπόζανιτς από το νησί Βις της Κροατίας. «Είναι απαραίτητες αν θέλεις να τα καταφέρεις».
Οι νέοι αλιείς χρειάζονται όλο και περισσότερο ψηφιακές δεξιότητες για να συμμορφώνονται με τους κανονισμούς και να έχουν πρόσβαση στις αγορές, ωστόσο η εκπαίδευση και η υποστήριξη δεν παρέχονται ισότιμα. Οι συμπεριληπτικές ψηφιακές μεταβάσεις είναι απαραίτητες ώστε η καινοτομία να στηρίζει – και όχι να περιθωριοποιεί – τους αλιείς μικρής κλίμακας.
Εκπαίδευση, κατάρτιση και μεταφορά γνώσης
Η εκπαίδευση αποτελεί θεμέλιο της ανανέωσης των γενεών στον τομέα. Εξειδικευμένες σχολές αλιείας, προγράμματα επαγγελματικής κατάρτισης και τοπικά κέντρα μάθησης μπορούν να ανοίξουν δρόμους για τους νέους, ιδίως για όσους δεν προέρχονται από οικογένειες αλιέων, ώστε να εισέλθουν στον κλάδο.
Η δομημένη εκπαίδευση επιτρέπει τη διαγενεακή μεταφορά γνώσης, ενσωματώνοντας παράλληλα επιστημονική έρευνα, αρχές βιωσιμότητας και σύγχρονες δεξιότητες. Πρωτοβουλίες πρώιμης εκπαίδευσης, συμπεριλαμβανομένων σχολικών προγραμμάτων που συνδέουν τα παιδιά με το θαλάσσιο οικοσύστημα και τα συστήματα τροφίμων, συμβάλλουν στη διαμόρφωση μακροπρόθεσμου ενδιαφέροντος και σεβασμού για το επάγγελμα.
Γυναίκες: συχνά αόρατες, πάντα ουσιώδεις
Οι γυναίκες παραμένουν υποεκπροσωπούμενες και υποτιμημένες, παρά το γεγονός ότι αντιπροσωπεύουν σχεδόν το 30% του εργατικού δυναμικού στην αλυσίδα αξίας της αλιείας στη Μεσόγειο και τη Μαύρη Θάλασσα. «Πολλές γυναίκες περιθωριοποιούνται και υπάρχει περιορισμένη εμπιστοσύνη προς τις γυναίκες στον τομέα της αλιείας», δήλωσε η 22χρονη Σαφαέ Ουάλα, αλιέας από το Μαρόκο. «Θέλουμε να φέρουμε θετική αλλαγή με σεβασμό στο περιβάλλον».
Όπως αναγνωρίζεται και στο Περιφερειακό Σχέδιο Δράσης για την Αλιεία Μικρής Κλίμακας (RPOA-SSF), η ισότητα των φύλων και η ανάπτυξη ικανοτήτων απαιτούν δράσεις πέραν των πολιτικών πλαισίων, με την κοινωνία των πολιτών και τα κοινοτικά δίκτυα να διαδραματίζουν καθοριστικό ρόλο στην ενδυνάμωση και τη συμμετοχή.
Τι διακυβεύεται
Τα σκάφη μικρής κλίμακας παραμένουν η ραχοκοκαλιά της απασχόλησης στον τομέα, αντιπροσωπεύοντας το 58% της συνολικής απασχόλησης επί σκάφους στη Μεσόγειο και τη Μαύρη Θάλασσα. Η αλιεία μικρής κλίμακας δεν είναι απλώς ένας κλάδος. Είναι τοπικά συστήματα τροφίμων, παράκτιες οικονομίες και θεματοφύλακες των θαλάσσιων οικοσυστημάτων. Όταν οι νέοι αποχωρούν, οι κοινότητες χάνουν δεξιότητες, γνώση και την ικανότητα προσαρμογής.
«Με το εισόδημα που λαμβάνουμε και το συνταξιοδοτικό σύστημα που έχουμε, είναι αδύνατο να σχεδιάσουμε το μέλλον», δήλωσε ο 34χρονος Ελία Γκούσο από το Καόρλε της Ιταλίας.
Η ανανέωση των γενεών απαιτεί περισσότερα από πολιτική δέσμευση. Απαιτεί καλύτερη πρόσβαση, δικαιότερους κανονισμούς, στοχευμένη χρηματοδότηση, εκπαίδευση, αναγνώριση του ρόλου των γυναικών και διακυβέρνηση βασισμένη στην εμπιστοσύνη. Χωρίς αυτά, το ερώτημα δεν είναι πλέον γιατί οι νέοι φεύγουν, αλλά ποιος θα απομείνει.
Συμπεράσματα
Η προώθηση της συμμετοχής των νέων και η ανανέωση των γενεών αποτελεί βασικό πυλώνα της στρατηγικής του Μεσογειακού γραφείου του WWF για την αλιεία μικρής κλίμακας. Όπως επισημάνθηκε κατά τη διάρκεια του SSF Forum, η επένδυση στους νέους είναι ουσιώδης για τη διασφάλιση της μακροπρόθεσμης βιωσιμότητας, ανθεκτικότητας και ικανότητας προσαρμογής του τομέα στις περιβαλλοντικές και οικονομικές αλλαγές.
«Το WWF προωθεί μια προσέγγιση συνδιαχείρισης που αναγνωρίζει τη ζωτική συμβολή των αλιέων, των δημόσιων αρχών και των παράκτιων φορέων, διασφαλίζοντας παράλληλα ότι οι νέοι έχουν ουσιαστική φωνή στη λήψη αποφάσεων και πρόσβαση σε βιώσιμες επαγγελματικές προοπτικές», δήλωσε ο Λούκα Εουφέμια από το Μεσογειακό γραφείο του WWF.
Σε ολόκληρη τη Μεσόγειο, το WWF μετατρέπει τον διάλογο σε δράση: εργάζεται για την άρση των διαρθρωτικών εμποδίων εισόδου, την ενίσχυση της εκπροσώπησης των νέων, τη διεύρυνση των ευκαιριών κατάρτισης και καθοδήγησης και τη στήριξη της επιχειρηματικότητας και της καινοτομίας σε όλη την αλυσίδα αξίας της αλιείας. Μέσω της βελτίωσης της διακυβέρνησης, της οικονομικής βιωσιμότητας και της προβολής του τομέα, το WWF συμβάλλει στη δημιουργία των κατάλληλων συνθηκών ώστε μια νέα γενιά αλιέων να ηγηθεί ενός πιο βιώσιμου και ανθεκτικού μέλλοντος για τη μεσογειακή αλιεία.
Φωτογραφία ανάρτησης: © Χρήστος Γιαννακόπουλος, WWF
