Η είδηση πριν λίγο καιρό, ότι το 2025 ήταν το δεύτερο θερμότερο έτος στα χρονικά των καταγραφών για την Ελλάδα, μας θυμίζει την άμεση ανάγκη αναχαίτισης των επιπτώσεων της κλιματικής αλλαγής στα οικοσυστήματα και τη βιοποικιλότητα της χώρας, αλλά και τη σημασία διατήρησης της φύσης. Στο πλαίσιο αυτό, το WWF Ελλάς ολοκλήρωσε αναφορά σχετικά με τις επιπτώσεις και τους κινδύνους της κλιματικής αλλαγής στην ελληνική φύση.
Η αναφορά, αντλώντας δεδομένα από πρόσφατες επιστημονικές εκθέσεις και δεδομένα, προσφέρει μια συνοπτική παρουσίαση των επιπτώσεων της κλιματικής αλλαγής σε ευαίσθητα υγροτοπικά και θαλάσσια οικοσυστήματα, καθώς και στον πρωτογενή τομέα της χώρας, κι έχει ως στόχο να θυμίσει πως τα υγιή οικοσυστήματα έχουν έναν κομβικό διττό ρόλο: από τη μία πλευρά, προσφέρουν την πιο αποτελεσματική λύση προσαρμογής στην κλιματική αλλαγή, ενώ ταυτόχρονα αποτελούν θεμέλιο για την ελληνική οικονομία. Με στόχο να απεικονίσει με πιο ξεκάθαρο τρόπο το πώς η κλιματική κρίση επηρεάζει στην πράξη το φυσικό περιβάλλον, η αναφορά παρουσιάζει συγκεκριμένα παραδείγματα εξαιρετικά ανησυχητικών μεταβολών σε σημαντικά οικοσυστήματα στην Ελλάδα. Οι μεταβολές αυτές αποτυπώνουν την τωρινή εικόνα και τις πιέσεις που δέχονται αυτά τα οικοσυστήματα, ωστόσο ταυτόχρονα σημαίνουν τις επιπλέον απειλές που θα εμφανιστούν στο άμεσο μέλλον εάν δεν δράσουμε άμεσα.
Η κλιματική κρίση δεν είναι απλά μια θεωρία. Είναι μια επιστημονικά αποδεδειγμένη κατάσταση που επιδεινώνεται όλο και περισσότερο, με άμεσες και ραγδαίες επιπτώσεις στη ζωή όλων μας. Τα φυσικά οικοσυστήματα αποτελούν τον αποτελεσματικότερο σύμμαχό μας απέναντι στην κλιματική κρίση, κι όμως αυτά πρώτα επηρεάζονται με τόσο δριμύ τρόπο από τις επιπτώσεις που προκαλούνται. Η αναφορά αυτή, η οποία συγκεράζει ορισμένα από τα πιο τελευταία επιστημονικά δεδομένα και συμπεράσματα, επιδιώκει να παρουσιάσει συνολικά πώς η άνοδος της θερμοκρασίας διαταράσσει την ισορροπία στο φυσικό περιβάλλον, αλλά και να αφυπνίσει τους ιθύνοντες, προκειμένου να δράσουν άμεσα.
Η κλιματική αλλαγή σε Μεσόγειο και Ελλάδα
Η κλιματική αλλαγή ήδη επηρεάζει σημαντικά τη Μεσόγειο, η οποία υπερθερμαίνεται κατά 20% ταχύτερα από τον παγκόσμιο μέσο όρο, οδηγώντας σε αύξηση στη συχνότητα και δριμύτητα των καυσώνων, σε ξηρασίες, πλημμύρες και άνοδο της θαλάσσιας στάθμης. Αυτές οι αλλαγές απειλούν ευαίσθητες παράκτιες ζώνες, διαταράζουν τα θαλάσσια και χερσαία οικοσυστήματα με δυσάρεστα αποτελέσματα και εντείνουν τον κίνδυνο δασικών πυρκαγιών, αλλά και προβλημάτων στην αγροτική παραγωγή. Αντίστοιχα, στην Ελλάδα, η κλιματική αλλαγή εκδηλώνεται, μεταξύ άλλων, μέσω μακροχρόνιων μεταπτώσεων στη θερμοκρασία του αέρα και της θάλασσας, στην έντονη βροχόπτωση, στην παρατεταμένη ξηρασία, στη μειωμένη χιονοκάλυψη, ενώ επίσης τροφοδοτεί ακραία καιρικά φαινόμενα που συχνά καταλήγουν σε ανεξέλεγκτες καταστροφές. Σοβαρές επιπτώσεις εκδηλώνονται από την κλιματική αλλαγή στα οικοσυστήματα της Ελλάδας, πολλά από τα οποία είναι αναγνωρισμένα ως παγκόσμιας οικολογικής και κοινωνικής σημασίας.
Η αναφορά ρίχνει φως σε ορισμένες τέτοιες περιπτώσεις:
Η Μεγάλη και Μικρή Πρέσπα
Ιδιαίτερα ανησυχητική είναι η περίπτωση της Μεγάλης Πρέσπας, μιας από τις αρχαιότερες λίμνες της Ευρώπης που προστατεύεται από το διεθνές, ενωσιακό και εθνικό δίκαιο. Η Μεγάλη Πρέσπα έχει τα τελευταία χρόνια υποστεί σταδιακά δραματική πτώση της στάθμης της (~8 μ. από τις αρχές της δεκαετίας του 1990), λόγω των μειωμένων βροχοπτώσεων, θέτοντας σε κίνδυνο αυτή τη διεθνούς σημασίας εστία βιοποικιλότητας και τους υδάτινους πόρους της ευρύτερης λεκάνης απορροής. Σε σχέση με τη Μικρή Πρέσπα, και σύμφωνα με την Εταιρία Προστασίας Πρεσπών, το επίπεδο της λίμνης κατά το 2025, βρισκόταν κοντά στο χαμηλότερο σημείο που είχε καταγραφεί το 1990. Η αλλαγή του κλίματος, ωστόσο, δεν αφορά μόνο τη στάθμη της λίμνης, αλλά και την άνοδο της θερμοκρασίας στην περιοχή, με άμεσες επιπτώσεις στην τοπική αγροτική παραγωγή (π.χ. φασολιών), την κτηνοτροφία, αλλά και τις σημαντικές αποικίες πουλιών που καταγράφονται στην περιοχή.
Η "καυτή” θάλασσα που εντείνει τις καταιγίδες
Σημαντική επίπτωση της κλιματικής αλλαγής στην Ελλάδα είναι και η αύξηση της θερμοκρασίας της θάλασσας, δεδομένου ότι αυτή απορροφάει την επιπλέον θερμότητα που υπάρχει στην ατμόσφαιρα εξαιτίας της κλιματικής αλλαγής. Οι θερμοκρασίες των ελληνικών θαλασσών παρουσιάζουν διαχρονικά αυξημένες τιμές από το 1991 έως το 2024 σε όλα τα βάθη, γεγονός που προξενεί κίνδυνο τόσο για τα ευαίσθητα θαλάσσια οικοσυστήματα, όσο και για τις συνθήκες δημιουργίας καταιγίδων. H επίδραση της ολοένα και πιο ζεστής θάλασσας στην ισχυροποίηση των καταιγίδων και των βροχοπτώσεων είναι πλέον σαφής και εκδηλώνεται με καταστροφικές κοινωνικές και οικονομικές συνέπειες. Χαρακτηριστικό παράδειγμα αποτελούν οι πρόσφατοι καταστροφικοί κυκλώνες "Ιανός” και "Ντάνιελ”.
Δάση σε κατάσταση έντονου στρες
Οι παρατεταμένες περίοδοι ξηρασίας, οι υψηλές θερμοκρασίες και η ερημοποίηση των εδαφών προκαλούν επεισόδια μαζικών ξηράνσεων στα ελληνικά δάση που αντιμετωπίζουν σοβαρή κρίση επιβίωσης. Σύμφωνα με έρευνα του Ινστιτούτου Δασικών Ερευνών του ΕΛΓΟ Δήμητρα, τα ορεινά δάση σε υψόμετρο 520–1310 μ. παρουσιάζουν αύξηση της μέγιστης θερμοκρασίας ειδικά στη νότια Ελλάδα. Η κατάσταση αυτή ωθεί τα δάση σε μετακίνηση προς μεγαλύτερα υψόμετρα με πιο ευνοϊκές συνθήκες. Τα ελληνικά δάση δοκιμάζονται από την παρατεταμένη ξηρασία και το θερμικό στρες λόγω της αύξησης των θερμοκρασιών και της μεγάλης αλλαγής σε βροχοπτώσεις και χιονόπτωση. Τα τελευταία χρόνια η Ελλάδα καταγράφει αυξανόμενα επεισόδια ξηράνσεων σε ορεινά, αλλά και σε χαμηλότερα δασικά οικοσυστήματα. Για παράδειγμα, η κεφαλληνιακή ελάτη (Abies cephalonica), ενδημικό είδος της χώρας μας, και η μαύρη πεύκη (Pinus nigra) εμφανίζουν εκτεταμένες νεκρώσεις σε πολλούς ορεινούς όγκους της χώρας, αποτέλεσμα παρατεταμένης θερμικής και υδρολογικής καταπόνησης και δευτερογενών προσβολών από έντομα.
Αρχές αναχαίτισης κλιματικής κρίσης, με οδηγό τη φύση
Οι πολιτικές προστασίας των φυσικών οικοσυστημάτων είναι απαραίτητο να έχουν κεντρική θέση σε κάθε στρατηγική προσαρμογής στην κλιματική αλλαγή και θωράκισης από κλιματικές καταστροφές. Θεμελιώδεις αρχές για τη διαμόρφωση εθνικού σχεδιασμού κλιματικής ανθεκτικότητας και προσαρμογής είναι οι εξής:
- Ενσωμάτωση ισχυρών κλιματικών πολιτικών σε κάθε τομέα, καθώς και ενίσχυση της διαφάνειας, δημόσιας συμμετοχής και λογοδοσίας στην ανάπτυξη των απαραίτητων υποδομών ΑΠΕ, με έμφαση στα έργα ενεργειακής εξοικονόμησης, τις τεχνολογίες μηδενικών εκπομπών και στην απεξάρτηση από τα ορυκτά καύσιμα.
- Έμφαση στις λύσεις που βασίζονται στη φύση (Nature-based Solutions) ως αποτελεσματικά μέτρα πρόληψης και αντιμετώπισης των επιπτώσεων της κλιματικής αλλαγής.
- Πολιτικές θεσμικής προστασίας σημαντικών περιοχών και οικολογικών διαδρόμων, αποκατάστασης και βιώσιμης διαχείρισης των οικοσυστημάτων, ενίσχυσης της βιολογικής ποικιλότητας και βελτίωσης του εδάφους και των λειτουργιών επικονίασης πρέπει να αποτελούν κεντρική πολιτική επιλογή.
- Αποφυγή με κάθε τρόπο έργων με σημαντικές επιπτώσεις στα οικοσυστήματα, ειδικά όσον αφορά τις περιοχές Natura 2000.
- Ισχυρή κοινωνική συμμετοχή στην πορεία της χώρας μας προς την κλιματική ανθεκτικότητα και ουδετερότητα.
Η αναφορά στάλθηκε στα μέλη της Βουλής των Ελλήνων.
