Το αποτέλεσμα δεν μπορεί να αντιμετωπιστεί ως μια ακόμη εκλογική ιδιαιτερότητα της Ανατολικής Γερμανίας. Ούτε ως μια παροδική έκρηξη διαμαρτυρίας. Γιατί η AfD δεν είναι πλέον μια περιθωριακή δύναμη. Το ίδιο συμβαίνει, με διαφορετική ένταση και διαφορετικά χαρακτηριστικά, με μια σειρά ακροδεξιών κομμάτων σε ολόκληρη την Ευρώπη.
Από την Ιταλία της Τζόρτζια Μελόνι και τη Γαλλία της Μαρίν Λεπέν μέχρι την Αυστρία, την Ολλανδία, την Ουγγαρία, τη Φινλανδία, τη Σουηδία και άλλες ευρωπαϊκές χώρες, η ακροδεξιά έχει πάψει να βρίσκεται στην πολιτική περιφέρεια. Σε αρκετές περιπτώσεις συμμετέχει στην εξουσία, σε άλλες την διεκδικεί με αξιώσεις και σχεδόν παντού έχει καταφέρει να επιβάλει μέρος της ατζέντας της.
Το πιο ανησυχητικό, όμως, είναι ότι αυτή η άνοδος δεν έγινε σε πολιτικό κενό.
Το αυγό του φιδιού δεν εκκολάπτεται μόνο επειδή η ακροδεξιά έγινε ξαφνικά πιο πειστική. Εκκολάπτεται πάνω στο έδαφος που δημιούργησε η απογοήτευση, η ανασφάλεια και η αίσθηση εγκατάλειψης εκατομμυρίων Ευρωπαίων πολιτών.
Για δεκαετίες, τα μεγάλα κεντροδεξιά και κεντρώα κόμματα λειτουργούσαν ως πολιτικοί εκφραστές μιας ευρύτερης κοινωνικής συμμαχίας. Σήμερα, όμως, ένα σημαντικό τμήμα τους έχει μετακινηθεί αισθητά. Η πολιτική τους έχει γίνει περισσότερο προσανατολισμένη στις ανάγκες των οικονομικών ελίτ, των ισχυρών επιχειρηματικών συμφερόντων και των αγορών και λιγότερο στις αγωνίες της μεγάλης κοινωνικής πλειοψηφίας.
Η οικονομία μπορεί να ευημερεί στους αριθμούς, αλλά για τον πολίτη που βλέπει το ενοίκιο να εκτοξεύεται, το σούπερ μάρκετ να γίνεται όλο και ακριβότερο, την ενέργεια να κοστίζει μια περιουσία και την κοινωνική ασφάλεια να υποχωρεί, οι μακροοικονομικοί δείκτες ελάχιστη παρηγοριά προσφέρουν.
Και κάπου εκεί δημιουργείται το πολιτικό κενό.
Ένα κενό που η ακροδεξιά γνωρίζει πλέον πολύ καλά πώς να εκμεταλλεύεται.
Το AfD δεν χρειάζεται να εμφανιστεί με το πρόσωπο των πιο σκοτεινών σελίδων της ευρωπαϊκής ιστορίας. Το αντίθετο. Επιχειρεί να εμφανιστεί ως το κόμμα του «απλού ανθρώπου», εκείνου που αισθάνεται ότι δεν ακούγεται από το Βερολίνο, τις Βρυξέλλες ή τις πολιτικές ελίτ. Μιλά για ακρίβεια, ασφάλεια, μετανάστευση, κοινωνική προστασία και εγκατάλειψη της περιφέρειας. Πατά δηλαδή πάνω σε πραγματικές κοινωνικές αγωνίες, τις οποίες όμως μετατρέπει σε όχημα για μια πολύ ευρύτερη και επικίνδυνη πολιτική ατζέντα.
Αυτό είναι ίσως και το πιο ύπουλο στοιχείο της σημερινής ακροδεξιάς.
Δεν εμφανίζεται πάντοτε με το πρόσωπο που θα τρόμαζε τον μέσο ψηφοφόρο. Προσπαθεί να εμφανιστεί ως αντισυστημική , ως υπερασπιστής των αδικημένων, ως η δύναμη που «θα πάρει πίσω τη χώρα» από τις ελίτ. Και ακριβώς επειδή χρησιμοποιεί υπαρκτά προβλήματα για να προωθήσει τις δικές της απαντήσεις, αποκτά πρόσβαση σε κοινωνικά στρώματα που κάποτε δεν θα την άκουγαν καν.
Την ίδια ώρα, η ευρωπαϊκή σοσιαλδημοκρατία πληρώνει ακριβά τη δική της μετάλλαξη.
Κόμματα που δημιουργήθηκαν για να εκφράσουν την εργασία, το κοινωνικό κράτος, τη μεσαία και εργατική τάξη και την αναδιανομή του πλούτου έχουν σε πολλές περιπτώσεις χάσει τον προσανατολισμό τους. Συχνά συμπεριφέρονται περισσότερο ως «ουρές» των κεντροδεξιών κομμάτων στις εφαρμοζόμενες πολιτικές παρά ως πραγματική εναλλακτική πρόταση.
Όταν η σοσιαλδημοκρατία δυσκολεύεται να διαφοροποιηθεί ουσιαστικά από την κεντροδεξιά στην οικονομία, στην κοινωνική πολιτική ή στη λειτουργία του κράτους, τότε ένα μεγάλο μέρος της κοινωνίας εύλογα αναρωτιέται: ποιον λόγο έχω να ψηφίσω το ένα ή το άλλο;
Και τότε αρχίζει η επικίνδυνη μετακίνηση.
Ο ψηφοφόρος που δεν βρίσκει πλέον πειστική απάντηση στα προβλήματά του από την Αριστερά ή την Κεντροαριστερά δεν εξαφανίζεται. Η δυσαρέσκειά του παραμένει. Η ανασφάλειά του παραμένει. Ο φόβος για το αύριο παραμένει. Και κάποιος θα έρθει να του προσφέρει μια απλή, εύκολη και συχνά δηλητηριώδη απάντηση.
Αυτός ο «κάποιος» είναι σήμερα η ακροδεξιά.
Και η Ευρώπη κάνει ένα σοβαρό λάθος αν θεωρεί ότι μπορεί να αντιμετωπίσει το φαινόμενο μόνο με καταγγελίες, χαρακτηρισμούς ή θεσμικά αναχώματα. Ασφαλώς χρειάζονται όλα αυτά απέναντι σε δυνάμεις που απειλούν τις δημοκρατικές αξίες. Αλλά δεν αρκούν.
Γιατί το πρόβλημα δεν είναι μόνο η ακροδεξιά. Είναι και το κοινωνικό έδαφος που της επιτρέπει να μεγαλώνει.
Όσο ένας εργαζόμενος αισθάνεται ότι εργάζεται περισσότερο και ζει χειρότερα, όσο ένας νέος άνθρωπος δεν μπορεί να αποκτήσει σπίτι, όσο η μεσαία τάξη βλέπει το εισόδημά της να συρρικνώνεται, όσο η περιφέρεια αισθάνεται εγκαταλελειμμένη και όσο οι πολίτες πιστεύουν ότι οι αποφάσεις λαμβάνονται κυρίως προς όφελος εκείνων που έχουν ήδη δύναμη και πλούτο, η ακροδεξιά θα βρίσκει χώρο.
Η απάντηση δεν μπορεί να είναι μια ακόμη μετατόπιση των παραδοσιακών κομμάτων προς τα δεξιά, προκειμένου να «κόψουν» ψήφους από την ακροδεξιά. Γιατί τότε συμβαίνει κάτι ακόμη χειρότερο: η ακροδεξιά μπορεί να χάνει την ψήφο σε μια εκλογική αναμέτρηση, αλλά κερδίζει τη μάχη για το ποια θέματα και ποια πολιτική ατζέντα θα κυριαρχήσουν.
Η Ευρώπη βρίσκεται μπροστά σε μια κρίσιμη καμπή.
Η Σαξονία-Άνχαλτ μπορεί να είναι ένα γερμανικό κρατίδιο. Το 44,5% της AfD όμως είναι μήνυμα που ξεπερνά κατά πολύ τα σύνορά του. Είναι προειδοποίηση προς ολόκληρο το ευρωπαϊκό πολιτικό σύστημα.
Αν τα κεντροδεξιά κόμματα συνεχίσουν να απομακρύνονται από την κοινωνική πλειοψηφία και η σοσιαλδημοκρατία συνεχίσει να μοιάζει με χλωμή εκδοχή της κεντροδεξιάς, τότε η ακροδεξιά θα συνεχίσει να εμφανίζεται ως η μοναδική δύναμη που «ακούει» τον θυμό των πολιτών.
Και αυτό είναι το πραγματικό παράδοξο.
Οι δυνάμεις που υποτίθεται ότι υπερασπίζονται τη δημοκρατία κινδυνεύουν, με τις πολιτικές τους επιλογές, να τροφοδοτούν εκείνες που την απειλούν.
Το αυγό του φιδιού έχει ήδη σπάσει σε πολλά σημεία της Ευρώπης. Το ερώτημα πλέον δεν είναι αν υπάρχει κίνδυνος. Ο κίνδυνος είναι ορατός, μετριέται στις κάλπες και αποκτά κυβερνητικές φιλοδοξίες.
Το ερώτημα είναι αν τα παραδοσιακά κόμματα θα καταλάβουν εγκαίρως ότι η δημοκρατία δεν υπερασπίζεται μόνο με το να λες στους πολίτες «μην ψηφίζετε την ακροδεξιά».
Υπερασπίζεται κυρίως δίνοντάς τους έναν λόγο να μην τη χρειάζονται.
