Το άρθρο 16 δεν είναι αναχρονισμός. Είναι μια σαφής δημοκρατική πρόβλεψη. Η ανώτατη εκπαίδευση αποτελεί δημόσιο αγαθό, οργανώνεται σε αυτοδιοικούμενα δημόσια ιδρύματα και χρηματοδοτείται από το κράτος. Αυτό που ενοχλεί την νεοφιλελεύθερη κυβέρνηση του Κυριάκου Μητσοτάκη δεν είναι το γράμμα του Συντάγματος, αλλά το πολιτικό του περιεχόμενο. Ό,τι θέτει όρια στην εμπορευματοποίηση της γνώσης και υποχρεώνει την Πολιτεία να επενδύει στο δημόσιο πανεπιστήμιο.
Αντί να εφαρμόσει αυτή τη συνταγματική υποχρέωση, η κυβέρνηση επιλέγει να εμφανίζει το δημόσιο πανεπιστήμιο ως αποτυχημένο. Όχι επειδή είναι, αλλά επειδή το έχει οδηγήσει συστηματικά σε ασφυξία. Η κρατική χρηματοδότηση των δημόσιων ΑΕΙ παραμένει εξαιρετικά χαμηλή, αρκούμενη σε ποσά που καλύπτουν οριακά βασικές λειτουργίες. Με αυτά τα δεδομένα, τα πανεπιστήμια καλούνται να είναι ανταγωνιστικά, διεθνή, καινοτόμα. Πρόκειται για πολιτικό κυνισμό.
Αυτό όμως δεν είναι συνταγματικό πρόβλημα. Είναι συνειδητή νεοφιλελεύθερη στρατηγική. Πρώτα υποχρηματοδοτείς, μετά απαξιώνεις και στο τέλος ιδιωτικοποιείς. Η συζήτηση για την αναθεώρηση του άρθρου 16 δεν έρχεται επειδή «δεν γίνεται αλλιώς», αλλά επειδή η κυβέρνηση δεν θέλει να κάνει αλλιώς.
Το πιο αποκαλυπτικό στοιχείο είναι ότι σχεδόν όλα όσα παρουσιάζονται ως λόγοι για συνταγματική αλλαγή μπορούν να επιλυθούν αύριο το πρωί με απλούς νόμους. Περισσότερη αυτονομία στα ΑΕΙ; Γίνεται. Αλλαγές στη διοίκηση; Γίνονται. Ενίσχυση της έρευνας, διεθνείς συνεργασίες, ξενόγλωσσα προγράμματα; Όλα προβλέπονται ήδη. Αυτό που δεν προβλέπεται –και δεν εφαρμόζεται– είναι η πολιτική βούληση να στηριχθεί το δημόσιο πανεπιστήμιο.
Η επίκληση της Ευρώπης γίνεται επιλεκτικά και παραπλανητικά. Οι περισσότερες ευρωπαϊκές χώρες διαθέτουν ισχυρά δημόσια πανεπιστήμια, γενναία χρηματοδοτούμενα και θεσμικά αυτόνομα. Δεν χρειάστηκε να αλλάξουν τα συντάγματά τους για να το πετύχουν. Επένδυσαν πολιτικά και οικονομικά. Στην Ελλάδα, αντίθετα, η κυβέρνηση προκρίνει να αλλάξει το Σύνταγμα αντί να αλλάξει πολιτική.
Η αλήθεια είναι απλή. Αν εφαρμοζόταν στην πράξη το αυτοδιοίκητο, αν τα πανεπιστήμια δεν λειτουργούσαν ως παραρτήματα του υπουργείου Παιδείας, αν η χρηματοδότηση ήταν επαρκής και σταθερή, τότε το δημόσιο πανεπιστήμιο όχι μόνο δεν θα υστερούσε, αλλά θα ανταγωνιζόταν ισότιμα σε ευρωπαϊκό επίπεδο. Αυτό είναι που φοβίζει. Όχι η στασιμότητα, αλλά η απόδειξη ότι το δημόσιο μπορεί να λειτουργήσει όταν δεν υπονομεύεται.
Γι’ αυτό η συνταγματική αναθεώρηση παρουσιάζεται ως «μεταρρύθμιση». Στην πραγματικότητα, είναι ιδεολογική επιλογή. Μετατόπιση της εκπαίδευσης από κοινωνικό δικαίωμα σε ατομική επένδυση. Από δημόσιο αγαθό σε εμπόρευμα. Και το Σύνταγμα στέκεται εμπόδιο ακριβώς επειδή δεν γράφτηκε για να υπηρετεί αυτή τη λογική.
Το πραγματικό ερώτημα, λοιπόν, δεν είναι αν χρειάζεται αλλαγή το Σύνταγμα. Είναι γιατί μια κυβέρνηση που διακηρύσσει την «αριστεία» αρνείται να επενδύσει σοβαρά στο μοναδικό θεσμό που μπορεί να τη διασφαλίσει για όλους. Μέχρι να απαντηθεί αυτό, κάθε συζήτηση για αναθεώρηση δεν είναι προοδευτική. Είναι πολιτική παραδοχή αποτυχίας και ιδεολογικής εμμονής.
